Skokloster

Polski ślady

w Szwecji

Skokloster

Skokloster – barokowy zamek w gminie Håbo pod Sztokholmem na jeziorem Mälaren wzniesiony w latach 1654–1676. Zamek został zaprojektowany przez Nicodemusa Tessina Starszego. Fundatorem budowli był feldmarszałek Karol Gustaw Wrangel. Od 1676 roku właścicielem rezydencji był skandynawski ród Brahe, a od 1930 roku rodzina von Essens. W 1967 roku zamek został kupiony przez rząd szwedzki i przeznaczony na cele muzealne. Legenda głosi, że Karol Gustaw Wrangel kazał zbudować Skokloster na wzór Zamku Ujazdowskiego w Warszawie. W Skokloster przechowywanych jest wiele barokowych dzieł sztuki, które zostały zrabowane w Europie podczas XVII-wiecznych kampanii wojennych wojsk szwedzkich. Znaczna część tych eksponatów pochodzi z Rzeczypospolitej z okresu Potopu szwedzkiego.

 

Polonika

W Warszawie ukazał się ostatnio tom zawierający kilka unikatów ze zbiorów biblioteki Zamku Skokloster. W książce opracowanej przez Sławomira Baczewskiego z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie znalazły się cztery teksty poetyckie z kolekcji zwanej Polonicasamlingen. Kolekcja została odkryta na początku lat siedemdziesiątych, kiedy Zamek Skokloster przeszedł na własność państwa szwedzkiego i przekształcony został w muzeum. Wtedy w czasie prac porządkowych znaleziono w drewnianej szkrzyni, stojącej w najdalszych częściach biblioteki zamkowej, niewielki zbiorek książek i broszur. Było to wyjątkowe odkrycie: po wiekach światło dzienne ujrzały utwory polskie i łacińskie, wśród nich sporo unikatów – tekstów zupełnie nieznanych.

 

Polonicasamlingen obejmuje ponad dwieście pozycji. Odkryte druki nie były bogato zdobionymi książkami w oprawach ze skóry, ale nierzadko tylko kilkustronicowymi druczkami. Przywiózł je do Szwecji wraz z innymi zdobyczami wojennymi z czasów potopu generał i marszałek Karol Gustaw Wrangel (1613-1676): książki były wówczas ”towarem” niezwykle cennym, w świecie klas wyższych świadczyły o statusie i splendorze właściciela. Niewykluczone jednak, że owe broszurowe niemal wydania służyły grabieżcy jako opakowania do wywozu z terenów dawnej Rzeczypospolitej dzieł sztuki. Dzisiaj jesteśmy pewni, że zbiorek Polonicasamlingen na początku wchodził w skład zasobów książnicy zamkowej i dopiero z czasem stopniowo jego woluminy usunięto z półek bibliotecznych. Świadczą o tym m.in. zapiski Jana Ch. Albertrandiego (1731-1808), historyka i bibliotekarza króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, który w zestawieniu poloników na zamku w Skokloster wymienia niejedną z książeczek kolekcji. Najwidoczniej w czasie jego pobytu w Skokloster pozycje te były jeszcze dostępne w bibliotece.

 

Kolekcja Polonicasamlingen posiada zróżnicowaną zawartość: znajdujemy tu pisma polityczne, przywileje koronne, rozprawy o państwie i systemie zarządzania, teksty teologiczne, religijne i dewocyjne, opowieści o wojnach, wiersze sławiące króla Zygmunta III Wazę i jego syna Władysława IV. Ze znanych autorów epoki odrodzenia i baroku spotykamy nazwiska Kochanowskiego, Skargi, Modrzewskiego, Twardowskiego. Znaczna część kolekcji to utwory o życiu średniozamożnej szlachty polskiej, która chętnie chwytała za pióro, starając się w ten sposób upamiętnić różne, ważne jej zdaniem wydarzenia. Sięgając do muzy poezji wzorowała się na stylu życia magnatów i królów; pragnęła ważnym wydarzeniom rodzinnym dodać splendoru i na zawsze zachować pamięć o nich dla potomności. Właśnie na tę szczególną rolę i funkcję poezji pierwszej poło-wy XVII wieku zwrócił uwagę Sławomir Baczewski w tomie Polska siedemnastowieczna literatura okolicznościowa ze zbiorów Zamku Skokloster.

 

Prezentowane w książce Baczewskiego teksty literackie to różnego rodzaju utwory poetyckie, które są opisem isto-tnych wydarzeń w życiu człowieka. Utwory te mają charakter panegiryczny: wychwalają cnoty i czyny adresatów, sławią znane rody szlacheckie i głoszą chwalę królów Rzeczypospolitej. Ich autorzy opisują wesela, pogrzeby, zabójstwa oraz tradycje związane z obchodami świąt kościelnych. Przedstawiane czytelnikowi utwory są zatem różne pod względem tematycznym, ale łączy je okolicznościowy charakter, panegiryczność oraz obrazowanie bytu szlachcica. Z bogato reprezentowanej w Polonicasamlingen literatury okolicznościowej autor tomu wybrał cztery interesujące teksty: anonimowe treny, wiersz pogrzebowy, wiersz weselny oraz kolędę.

 

Treny nagrobne... , których tematem jest opłakiwanie tragicznej śmierci synów szlacheckich zamordowanych w czasie podróży przez chłopów, nawiązują do znanej w polskiej tradycji literackiej utworów funeralnych. Narrator opisuje tragiczną śmierć zabitych, ukazuje niezmierzoną boleść matki i żałobę ojca, same zaś wydarzenie komentuje z pozycji świadka. Jego opowieść spisana wierszem świadczy o narastającym konflikcie pomiędzy szlachtą a zacofanym, pańszczyźnianym chłopstwem.

 

Wyraźnie widać, że autor Trenów nagrobnych... stara się korzystać ze wzorów poezji Jana Kochanowskiego, zwłaszcza z jego cyklu Trenów pisanych po śmierci córeczki Urszulki. Jednak nie potrafi się nawet zbliżyć do ich poziomu artystycznego, czy głębi filozoficznej. Jego utwór potwierdza natomiast fakt, że poezja poety z Czarnolasu dobrze była znana na początku XVII wieku w kręgach średniej polskiej szlachty i że stanowiła źródło licznych inspiracji twórczych i naśladownictw literackich.

 

Wiersz pogrzebowy Żałosnego a mężnego z światem pożegnania... wizerunek (1618) pióra Piotra Gorczyca jest najdłuższym tekstem poetyckim w zbiorku. Mówi o śmierci księżnej Katarzyny Koreckiej, jest laudacją na cześć zmarłej, pochwałą jej rodu oraz zasług jej męża Stefana Potockiego. Owa rozpisana w formie dialogu opowieść o cnotach księżnej staje się poetycką rozprawką na temat życia ludzkiego i kończy konstatacją:

 

Chroń się morza, chroń wojny, a mieszkaj w pokoju.

Niemasz z śmiercią przymierza, zawsze my z nią w boju.

Utwór poetycki Erato weselna... (1629), ułożony na ślub Andrzeja Janczarskiego z Zofią Grzybowską, zachowuje wszelkie cechy laudacji skierowanej ku nowożeńcom i wykorzystuje motywy poezji miłosnej, której muzą była Erato. Tekst rozpoczyna się – co nie mogło być w tamtych czasach zaskoczeniem – łacińskim wstępem prozą, aby przeistoczyć się potem w polski wiersz trzynastozgłoskowy, w którym autor wygłasza mowę pochwalną na cześć państwa młodych, sławi ich cnoty, pochodzenie, zasługi. Utwór zawiera wiele treści wskazujących na szacunek autora dla instytucji małżeństwa; mówi o dobrodziejstwach i zaletach związku małżeńskiego oraz o jego ważnej roli w życiu jednostki i społeczeństwa.

 

Ostatni z prezentowanych w książce tekstów to kolęda Jezus, Bóg i człowiek w stajence betlejemskiej narodzony napisana przez braci Denhoffów i przekazana rodzicom jako tzw. podarek bożonarodzeniowy. Treść kolędy oparta jest na znanym i chętnie wykorzystywanym w poezji baroku koncepcie kontrastu, polegającym tu na zestawieniu opisu biednej stajenki z bogatym pałacem, jaki powinien stać się miejscem urodzin Dzieciątka. Opis narodzin Chrystusa połączony jest z motywami panegirycznymi: młodzi autorzy zachwalają cnoty matki oraz bohaterstwo ojca, głoszą też nieskończoną sławę króla Władysława IV. /.../

 

Autor książki Polska siedemnastowieczna literatura okolicznościowa ze zbiorów Zamku Skokloster stara się wprowadzić czytelnika w atmosferę opublikowanych tekstów poetyckich obszernym wstępem na temat literatury okolicznościowej wczesnego baroku. Wszystkie utwory podaje w unowocześnionym zapisie, włącza też do tomu wyjaśnienia w formie komentarza literackiego, kulturowego i językowego, dodaje słowniczek wyrazów trudnych. Tak przygotowana książka może być czytana zarówno przez specjalistę jak i osoby, które po raz pierwszy zawiązują bliższą znajomość z poezją pierwszej połowy XVII wieku.

 

Wydanie utworów unikatowymi ze zbiorów biblioteki Zamku Skokloster to kolejny rezultat prac badawczych prowadzonych przez polskich i szwedzkich naukowców i bibliotekarzy nad polonikami w Szwecji. Publikacja potwierdza fakt, że zbiory polskie w szwedzkich bibliotekach, archiwach i muzeach nie zostały dotąd dokładnie zbadane i że nadal mogą zawierać utwory literackie ważne dla badaczy polskiej kultury i literatury epok dawnych. Książka ukazała się w ramach projektu „Humanizm polski”, którego kierownikiem jest prof. Alina Nowicka-Jeżowa z Uniwersytetu Warszawskiego.

 

prof. Ewa Teodorowicz-Hellman: Unikaty ze Skokloster. Nowa Gazeta Polska, nr 13/2010

 

 

 

27 lutego 2009, z okazji zamknięcia wystawy Łupy wojenne w Zbrojowni na Zamku Królewskim w Sztokholmie, profesor Ewa Teodorowicz-Hellman zaprezentowała badania nad polonikami w Szwecji, w tym także odkryty na początku lat 70-tych niewielki zbiór książek z biblioteki w Skokloster zwany Polonicasamlingen (Kolekcja poloników).

 

Ta nieznana dotąd kolekcja doczekała się właśnie opracowania w książce Macieja Edera "The Polonica Collection" from Skokloster Castle, wydanej na Uniwersytecie Sztokholmskim. Zbiór składa się z 208 niewielkich druków, często tylko kilkustronicowych. Wiekszość z nich, z uwagi na skromny wygląd, niezrozumiały w nowym kraju język i podniszczone wielokrotnym czytaniem strony, została wyselekcjonowana z półek biblioteki zamkowej, aby na kilka wieków spocząć w drewnianych skrzyniach, których zawartości nigdy z zamku nie usunięto. Na początku lat 70-tych, kiedy państwo szwedzkie przejęło zamek na własność i przekształciło go w muzeum, odkryto przy pracach porządkowych te skromne i przez wieki zapomniane książki oraz drobne druki pisane po polsku i po łacinie.

 

Kolekcja poloników jest z całą pewnością łupem wojennym hrabiego, marszałka i generała Karola Gustawa Wrangla (1613-1676), który walczył na terenach dawnej Rzeczypospolitej i brał udział m.in. w zdobywaniu Warszawy. Wrangel wzniósł w Skokloster potężny zamek i tam sprowadził z czasem swoją bibliotekę - najwiekszą jak na owe czasy w Szwecji bibliotekę prywatną, która w chwili śmierci swego właściciela liczyła ponad 2 400 tomów i składała się m.in. ze zdobyczy wojennych. Książnica ta - w tym także zbiory polskie, pochodzące przede wszystkim z bibliotek Małachowskich i Wituskich - zachowała się do dnia dzisiejszego niemal w niezmienionym stanie. Zbiory jej nie padły ofiarą pożarów, nie zostały rozproszone na aukcjach książkowych, nie uległy zniszczeniu.

 

Kolekcja poloników, choć niewielka, jest bardzo interesująca pod wzgledem tematycznym: obejmuje katolickie teksty religijne, w tym parę utworów poetyckich związanych z kultem Maryjnym, poezję okolicznościową np. wiersze weselne, pogrzebowe, treny oraz liczne panegiryki. Znajdujemy tam również opowieści o ważnych wydarzeniach historycznych (bitwa ze Szwedami pod Kircholmem), liczne rozprawki polityczne dotyczące funkcjonowania sejmu i państwa oraz literaturę użytkową. Wśród bardziej znanych autorów epoki renesansu i baroku spotykamy tam nazwiska Łukasza Górnickiego, Piotra Skargi, Macieja Kazimierza Sarbiewskiego.

 

Kolekcja pomimo swej skromnej objętości jest niezwykle bogata w unikaty. Badania nad Kolekcją poloników z zamku Skokloster były prowadzone w ramach dwóch projektów: szwedzkiego - Polonika na zamku Skokloster (prof. Ewa Teodorowicz-Hellman, Elisabeth Westin Berg, dr Maciej Eder) oraz polskiego, w zakresie tematu Polonika (prof. Dariusz Chemperek, dr Maciej Eder). Temat ten z kolei realizowany jest w ramach Projektu Zamawianego Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego - Humanizm. Nurty - idee - paradygmaty twórcze. Projektem kieruje profesor Alina Nowicka-Jeżowa z Uniwersytetu Warszawskiego. W pracach nad Kolekcją poloników strona polska sponsorowała studia bibliologiczne i tekstologiczne, zaś strona szwedzka umożliwiała kwerendy biblioteczne, finansowała stypendia pobytowe oraz wydanie ksiażki "The Polonica Collection" from Skokloster Castle, pozycji, która zwraca się przede wszystkim do odbiorcy zagranicznego, zwłaszcza do szwedzkich bibliotekarzy i archiwistów.

 

Badania nad polonikami z biblioteki zamkowej w Skokloster zaowocują wkrótce jeszcze dwiema nowymi publikacjami. W ramach projektu prof. Aliny Nowickiej-Jeżowej Humanizm polski ukaże się katalog poloników z różnych działów książnicy w Skokloster oraz tom polskiej poezji okolicznościowej, prezentujący dotychczas nieznane i unikalne teksty literackie.

 

Kolekcja poloników, z wyjątkiem paru utworów jest dobrze zachowana, zostanie poddana w najbliższych tygodniach gruntownym pracom konserwatorskim, poza tym wszystkie te starodruki zostaną wprowadzone do szwedzkiego systemu bibliotecznego Libris.

 

W zamku Skokloster położonym niedaleko Sztokholmu znajduje się cenna kolekcja z XVII wieku zwana Polonicasamlingen (Kolekcja poloników). Obejmuje ona ponad 200 książek i druków luźnych i zawiera wiele unikatów. Wśród nich znajduje się kilkustronicowa kolęda Jezus Bóg i człowiek w stajence betlejemskiej narodzony, której autorami są wileńscy studenci - bracia Jan i Krzysztof Denhoff.

 

Ta pieśń kolędowa, której miejsca druku do dziś nie znamy, powstała najprawdopodobniej w latach 1632-1648. Przez jakiś czas była własnością podkomorzego miasta Gostynia - Władysława Konstantego Wituskiego, dworzanina króla Władysława IV. Świadczy o tym podpis na stronie tytułowej druczku. W czasie „potopu szwedzkiego" zrabowana została przez wojska generała Karola Gustawa Wrangla (1613-1676), który wywiózł ją wraz z innymi zdobyczami wojennymi do swojej prywatnej rezydencji - zamku Skokloster. Z powodu niezrozumiałego języka i skromnego wyglądu z czasem wysegregowana została z półek zamkowej książnicy i przez długie wieki spoczywała w drewnianej skrzyni wraz z innymi polskimi i łacińskimi drukami. Cała kolekcja odkryta została w 1967 roku, kiedy prowadzono prace porządkowe i rejestracyjne w związku z przejściem zamku Skokloster na własność państwa szwedzkiego.

 

Kolęda Jezus Bóg i człowiek w stajence betlejemskiej narodzony to tzw. kolęda-podarek. Utwór łączy elementy pieśni kolędowej - opis narodzenia Chrystusa i oddanie czci Dzieciątku przez całą przyrodę - z formą staropolskiego panegiryku, w którym młodzi autorzy wychwalają rody ojca Denhoffa i matki Bylof. W zakończeniu utworu zasygnalizowane są treści narodowe i patriotyczne - umiłowanie ojczyzny oraz pochwała króla Władysława IV. Kształt poetycki kolędy to ośmiozgłoskowy wiersz, liczący dwadzieścia sześć czterowersowych zwrotek.

 

Zdjęcia

COPYRIGHT © | ALL RIGHTS RESERVED